Dünyadan

Bridgwater'dan altı ilkeye: Forest School Association

İngiltere'de bugün bilinen orman okulu modeli 1993'te başladı: Somerset'teki Bridgwater College'da çalışan bir grup okul öncesi eğitimci, Danimarka'daki okul öncesi sistemini incelemeye gitti ve döndüklerinde kolejin kreşindeki çocuklarla kendi orman okullarını kurdu. 1995'te kolej bu alanda bir eğitim programı geliştirdi.

Orman okulu topluluğu 2011'de altı ilkede uzlaştı; İngiltere'de 2012'de kurulan Forest School Association (FSA) bu ilkeleri yayımlıyor: uzun soluklu olma, doğa, risk, bütüncül öğrenme, liderlik ve topluluk ilkeleri. Risk ilkesine göre orman okulu, çocuğa kendine ve ortama uygun, desteklenen riskler alma fırsatı sunar. Orman okulu lideri olmak için verilen Seviye 3 eğitimi genellikle yaklaşık 180 saat sürer.

Kaynak: FSA: Orman okulunun tarihi · FSA: İlkeler ve iyi uygulama ölçütleri · FSA: Orman okulu yeterlilikleri

Skovbørnehave ve udeskole: dışarıda okul

Danimarka, orman anaokulunun (skovbørnehave) en köklü olduğu ülkelerden biri. 2003 tarihli bir tahmine göre Danimarka'daki anaokullarının yaklaşık yüzde 10'u kendini doğa anaokulu olarak tanımlıyordu; Aarhus Üniversitesi'nin 2012'deki bir yayınına göre o yıl 500'den fazla kurum kendini doğa ve orman anaokulu olarak tanımlıyordu. Bu sayılar resmî bir sayım değil, tahmin.

Okul çağında ise “udeskole”, yani dersin düzenli olarak sınıf dışında yapılması yaygınlaşıyor. 2014'teki ulusal bir ankete göre devlet okullarının en az yüzde 17,9'u, özel ve bağımsız okulların en az yüzde 19,4'ü udeskole uyguluyordu. Kopenhag ve Aarhus'ta yapılan 2023 tarihli bir çalışmada, açık hava anaokulunu seçen ve seçmeyen 45 velinin değerlendirmesine göre en önemli neden fiziksel ortam, açık hava yaşamı ve hareket özgürlüğüydü.

Kaynak: Barfod ve ark., 2016 (NAAEE özeti) · Ejbye-Ernst, MONA, 2013 · Aarhus Üniversitesi DPU, Asterisk, 2012 · Specht ve ark., 2023, PLOS ONE

Waldkindergarten: yaklaşık 2.000 orman anaokulu

Almanya'daki Doğa ve Orman Anaokulları Federasyonu'na (BvNW) göre ülkede yaklaşık 2.000 doğa ve orman anaokulu var; federasyon grupları da sayınca bu rakamı 4.000'in üzerinde veriyor. Almanya'nın devlet tarafından tanınan ilk orman anaokulu, Danimarka örneğinden esinlenerek 1993'te Flensburg'da açıldı.

Alman orman anaokullarında çocuklar günün büyük bölümünü, kimi zaman tamamını açık havada geçirir. Fikrin kaynağı İskandinavya; Almanya ise bugün bu modelin en yaygın olduğu ülkelerden biri.

Kaynak: BvNW: Doğa ve orman anaokulları · BvNW: Hakkımızda · waldwissen.net: Waldwichtel und Wurzelkinder

Friluftsliv ve riskli oyunun altı türü

Norveç'te açık havada olmak bir kültürün adıdır: friluftsliv. Norveç parlamentosunun belgelerinde friluftsliv, boş zamanda açık havada bulunmak ve fiziksel olarak etkin olmak, bunu da ortam değiştirmek ve doğayı deneyimlemek amacıyla yapmak diye tanımlanır.

Norveçli araştırmacı Ellen Beate Hansen Sandseter, biri doğa temelli iki anaokulunda 3–5 yaş arası 38 çocuğu gözlemledi ve 2007'de çocukların riskli oyununu altı grupta topladı: yüksekte oynamak, hızlı oyunlar, zarar verebilecek aletlerle oynamak, tehlikeli unsurların yakınında oynamak, boğuşma oyunları ve çocuğun gözden “kaybolabildiği” oyunlar. Küçük, nitel bir çalışma; ama riskli oyun üzerine yazılan pek çok metnin başlangıç noktası oldu.

Bizde: Dal taşımak ve dengede yürümek programımızdaki desteklenen risk örnekleri; ağaca tırmanma programımızda yer almaz. Temel sınırımız: “Sadece öğretmenini görebileceğin kadar uzaklaşabilirsin.”

Kaynak: Stortinget, Innst. S. nr. 114 (2001–2002) · Sandseter, 2007, European Early Childhood Education Research Journal (kabul edilmiş metin)

Kreş bahçesine orman zemini sermek

Finlandiya'da araştırmacılar 10 kreşte 3–5 yaş arası 75 çocukla bir deney yaptı. Çakıl kaplı dört kreş bahçesine ormandan getirilen zemin serildi: toprak, yosun, yaban mersini ve cüce çalılar. Çocuklar 28 gün boyunca bu bahçelerde günde yaklaşık bir buçuk saat oynadı.

Sonunda bu çocukların deri ve bağırsak mikrop çeşitliliği arttı, her gün ormana giden çocuklarınkine benzedi; kanlarında da bağışıklık dengesiyle ilişkili belirteçlerde olumlu değişim görüldü. Çalışma küçük ve kısa; ölçülenler hastalık değil, belirteçler. Ayrıntılar: Çamur neden iyi?

Kaynak: Roslund ve ark., 2020, Science Advances (NAAEE özeti) · AAAS haberi

Beş yılda üç katına çıkan doğa anaokulları

Kuzey Amerika Çevre Eğitimi Derneği'nin (NAAEE) 2022 araştırmasına göre ABD'de yaklaşık 800 doğa anaokulu var ve bu okullara 25.600 çocuk gidiyor. Sayı 2017'ye göre yüzde 200'den fazla arttı. Araştırma, siyah ve Latin kökenli çocukların bu okullarda hâlâ az temsil edildiğini de not ediyor.

Seattle'da beş doğa anaokulu ile dört klasik anaokulunu 14 hafta boyunca karşılaştıran bir çalışmada, günde 4–6 saat dışarıda olan doğa anaokulu çocukları ile diğerleri arasında hastalık nedeniyle devamsızlık açısından fark bulunmadı; iki grupta da ciddi yaralanma görülmedi (Frenkel ve ark., 2019). Örneklem küçük.

Kaynak: Natural Start Alliance: 2022 ulusal araştırması · Frenkel ve ark., 2019, Environment and Behavior · Frenkel ve ark., 2019 (NAAEE özeti)

Orman Genel Müdürlüğü'nün öncülük ettiği çocuk orman deneyim merkezleri

Güney Kore'de Orman Genel Müdürlüğü, okul öncesi çocuklar için orman deneyim merkezleri (유아숲체험원) kuruyor. İlki 2012'de Gangwon bölgesindeki Pyeongchang'da açıldı; merkezler Kore'nin orman eğitimi yasasında tanımlanıyor. Kurumun açıklamasına göre 2023 sonunda ülke genelinde 462 merkez faaliyetteydi ve bu merkezleri her yıl yaklaşık 2 milyon çocuk ziyaret ediyor.

Bu merkezler anaokulunun kendisi değil, anaokullarının gidebildiği orman alanları; yerel yönetimler, üniversiteler ve özel kurumlar da merkez işletebiliyor. Okul ile ormanı buluşturmak için kamunun öncülük ettiği ilginç bir örnek.

Kaynak: Asia Economy (Kore Orman Genel Müdürlüğü açıklaması), 2024 · Ryu, 2017, Journal of Environmental Science International

Mori no yōchien: ormanın anaokulları

Japonya'da orman ve doğa anaokulları (森のようちえん, mori no yōchien) 2008'de kurulan ulusal bir federasyon çatısında buluşuyor. Bazı vilayetler doğa temelli bakım ve eğitim için kendi sertifika sistemlerini kurdu; Nagano, Tottori ve Hiroşima bunlardan. 2018'de kurulan ve doğa temelli okul öncesi eğitimi destekleyen yerel yönetimler ağına Kasım 2025 itibarıyla 130 yerel yönetim katılıyor.

Kaynak: HugKum: 森のようちえん · Hiroşima Valiliği: Doğa temelli eğitim yerel yönetimler ağı

Pediatri Derneği'nden riskli oyun bildirgesi

Kanada Pediatri Derneği 2024'te açık havada riskli oyun üzerine bir görüş bildirgesi yayımladı. Bildirge, çocuğun fark edip değerlendirebildiği zorluğu “risk”, fark edemeyeceği ya da baş edemeyeceği zararı “tehlike” olarak ayırıyor. Sık tekrarlanan “Dikkat et!” gibi uyarıların, ortada gerçek bir tehlike yokken bile korku aktarabileceğini belirtiyor ve aktardığı bir uzman önerisine göre araya girmeden önce 15–30 saniye durup izlemeyi, sonra çocuğa durumu fark ettiren sorular sormayı salık veriyor: “O kütüğün üstünde dengede hissediyor musun?”

Kaynak: Canadian Paediatric Society: Outdoor risky play, 2024

Doğa öğrenmeyi destekliyor mu? İki derleme

ABD'de Ming Kuo ve arkadaşlarının 2019'da yayımladığı derleme, yüzlerce çalışmayı bir araya getirdi ve doğa deneyimlerinin akademik öğrenmeyi, kişisel gelişimi ve çevreyi koruma bilincini büyük olasılıkla desteklediği sonucuna vardı. Yazarlara göre doğada öğrenme dikkati tazeleyebilir, stresi azaltabilir, motivasyonu ve hareketi artırabilir; doğal ortam ise daha sakin ve iş birliğine açık bir öğrenme iklimi sunar. Çevreyi koruma isteğinin bilgiden çok doğayla kurulan duygusal bağla ilişkili olduğunu da not ediyorlar.

2022'de yayımlanan ve 2–7 yaş çocuklarla yapılmış 36 çalışmayı inceleyen bir sistematik derleme ise doğa temelli okul öncesi eğitimin öz düzenleme, sosyal beceriler ve doğayla bağ kurma ile olumlu ilişkili olduğunu buldu. Aynı derleme kanıtın kesinliğini “çok düşük” olarak değerlendirdi, dikkat gibi bazı alanlarda sonuçların tutarsız olduğunu ve bazı çalışmalarda davranış sorunlarıyla olumsuz ilişkiler de bulunduğunu belirtti. Kısacası bulgular umut verici, ama daha iyi tasarlanmış çalışmalara ihtiyaç var.

Kaynak: Kuo, Barnes ve Jordan, 2019, Frontiers in Psychology · Johnstone ve ark., 2022, IJERPH

Oyun bir hak: Sözleşme'nin 31. maddesi

1989'da kabul edilen Çocuk Haklarına Dair Sözleşme'nin 31. maddesi, çocuğun dinlenme, boş zaman, oyun ve yaşına uygun eğlence etkinliklerine katılma hakkını tanır. Türkiye sözleşmeyi 1990'da imzaladı; Türkçe metin 1995'te Resmî Gazete'de yayımlandı. Ayrıntılar: Oyun bir hak.

Kaynak: UNICEF Türkiye: Çocuk Haklarına Dair Sözleşme